Türkiye-Libya Deniz Yetki Anlaşması Jeopolitiği
2011 yılında, ABD’nin sütre gerisinde kaldığı ve Fransa’nın inisiyatifinde gerçekleştirilen NATO işgal operasyonu sonucu Kaddafi katledildi. Libya, doğu ve batı olarak fiilen iki bölgeye bölündü. Bir yanda Türkiye ve Katar’ın desteklediği batıdaki Dibeybe yönetimi; diğer yanda ise Mısır ve BAE’nin desteklediği doğudaki General Hafter yönetimi. Erdoğan, işgalin başlangıcında, “NATO’nun Libya’da ne işi var?” dese de, 24 saat geçmeden U dönüşü yaptı, Libya’nın petrollerinden parsa kapmak için işgale askerî olarak katıldı. 2019’da, iki yönetim arasındaki iç savaşta, Türkiye’nin Suriye’deki aylık 100 dolara kiraladığı cihatçıları Libya’ya gönderip askerî müdahalede bulunmasından sonra bölünme kesinleşmiş oldu.
Türkiye’nin, Libya’nın batısındaki yönetimle Kasım 2019’da yaptığı ve Ekim 2026’da doğudaki ulusal meclisçe de onanan Münhasır Ekonomik Bölge Deniz Yetki Anlaşması’nı yorumlayabilmek için, 2000’li yıllarda doğalgaz keşifleriyle gündeme gelen ve günümüzde uluslararası ilişkilerin en tartışmalı alanlarından biri olan Doğu Akdeniz enerji kaynakları ve jeopolitiğini birlikte değerlendirmek gerekiyor.
Doğu Akdeniz’de Mısır, İsrail, Türkiye, Kıbrıs, Yunanistan, Suriye, Lübnan, Filistin’in kıyıları bulunuyor. 2000’li yıllarda Doğu Akdeniz’de hidrokarbon aramaları hızlandı ve zengin hidrokarbon yatakları bulundu. Yeni keşiflerle birlikte hem kıyı ülkelerinin hem de uluslararası aktörlerin dikkati bölgeye yöneldi.
Doğu Akdeniz havzasında üç önemli bölge, doğalgaz rezervleri ile öne çıkıyor. İsrail açıklarında Levitathan, Tamar ve Karish sahaları. Mısır açıklarındaki Zohr sahası ve Kıbrıs açıklarındaki Cronos, Aphrodite ve Glaucuz sahası. Libya ise bölgenin en önemli yüksek graviteli petrol ve doğalgaz rezervlerine sahip ülkesi. Libya, uluslararası haritalandırmada Orta Akdeniz’de kabul edilmekle birlikte, Doğu Akdeniz enerji jeopolitiğinin tarafı durumdadır.
2020 yılında Mısır, İsrail, Kıbrıs, Yunanistan, İtalya, Ürdün ve Filistin’in katılımıyla, bölge kaynaklarının işlenmesi ve pazarlanması için Doğu Akdeniz Gaz Forumu (EMGF) kuruldu. Fransa, kuruluş aşamasından kısa süre sonra foruma katıldı. AB ve ABD, forumda hâlen gözlemci statüsünde bulunuyor. Doğu Akdeniz’de en uzun kıyısı olan Türkiye ve KKTC ise foruma alınmayarak denklem dışı bırakıldı. Türkiye’nin Yunanistan, İsrail ve Mısır ile yaşadığı gerilimler, Mursi döneminde Mısır ve Libya’da iç çatışmalara taraf olması, KKTC politikası bunda etkili oldu.
Doğu Akdeniz Gaz Forumu, Doğu Akdeniz’deki doğalgazı Avrupa ve dünya pazarlarına boru hattı (EAST MİD) ile ulaştırmayı plânlamaktadır. EAST MİD, İsrail-Kıbrıs-Yunanistan-İtalya rotasında, 1900 km uzunluğunda, 3 km deniz derinliğinden geçen ve yıllık 10 milyar m3 kapasiteye sahip bir hat olarak plânlanmıştır.
Doğu Akdeniz enerji politiğinde, son senelerde keşfedilen doğalgaz rezervleri, plânlanan boru hatları projesi ve deniz yetki alanları anlaşmaları, bölgenin güç dengelerini ve hidrokarbon paylaşımını belirleyecek en önemli adım potansiyeli taşımaktadır. Türkiye şimdi, yıllardır Doğu Akdeniz’de hamasete dayalı Mavi Vatan söylemleriyle yürüttüğü politikanın sonuçlarıyla yüzleşiyor.
Türkiye, Doğu Akdeniz’den fiilen dışlanmasından sonra Kasım 2019 yılında, Libya’nın batısındaki yönetim ile Münhasır Ekonomik Bölge Deniz Yetki Alanı Sınırlandırma Anlaşması yaparak Kıbrıs ve Yunanistan’a karşı bir hamle yapmak istedi. Anlaşmanın hedefleri ve stratejik amaçları; Türkiye’yi Doğu Akdeniz’de sıkıştırma tezlerini boşa çıkarmak, bölgedeki tek taraflı enerji projelerini ve “oldu-bittileri” engellemek, “uluslararası hukuka ve hakkaniyet ilkesine” vurgu yapmaktı. Bu anlaşma, Hafter kontrolündeki Ulusal Meclis tarafından tasdik edilmediği için uluslararası hukuk açısından geçerliliği olmasa da, Türkiye anlaşmayı tek taraflı olarak yürürlüğe sokarak siyasî adımlar attı.
2019 tarihli anlaşmanın imzalanmasından sonra, 2020 senesinde Kıbrıs Cumhuriyeti, Doğu Akdeniz’de Mısır ve İsrail ile Münhasır Ekonomik Bölge Deniz Yetki Alanı Sınırlandırma Anlaşması imzalayarak Türkiye’yi bölgede büyük ölçüde sınırlandırdı ve Antalya körfezine hapsetti. Türkiye, Kıbrıs Cumhuriyeti’nin adanın tümünü temsil edemeyeceğini ve bu tek taraflı anlaşmaların Kıbrıslı Türklerin hakları ile Türkiye’nin Doğu Akdeniz’deki kıta sahanlığını yok saydığını iddia etse de kabul görmedi. Diğer yandan, Yunanistan’da Mısır ile kısmi deniz yetki anlaşması imzalayarak Türkiye’yi açığa düşürdü.
7 yıldır çıkmazda olan Ankara, bir çıkış yolu stratejisi olarak politika değişikliği yaparak terörist gördüğü Hafter ile mutabakat sağlayıp, 2026 senesi ekim ayında anlaşmayı Ulusal Meclis’ten geçirtti. Hemen akabinde forum üyeleri ve AB ülkeleri, anlaşmanın uluslararası deniz hukukuna aykırı olduğu gerekçesiyle protesto ettiler.
Yunanistan, geçmişten gelen Ege kıta sahanlığı sorununun barışçıl yoldan çözümü için uluslararası mahkemelere gidilmesi için defalarca çağrı yapsa da, kendi tezine güvenemeyen ve BM Deniz Hukuk Anlaşması’nı imzalamayan Türkiye sürekli reddetti.
2019 öncesinde Doğu Akdeniz’deki askerî ve siyasî statü şöyleydi: Türkiye, Ege’de Yunanistan ile kıta sahanlığı ve karasuları sorununda siyasî anlaşma sağlayamayınca, silâhlı gücüne güvenerek Ege ve Akdeniz’de fiilî bir statü oluşturdu. Ege’de %50 paylaşımı esas alan ve doğusundan Rodos’un ortasından geçen 26. boylama kadar giden sahada hak iddia ediyordu. Dolayısıyla Türkiye’nin Ege ve Doğu Akdeniz’de 26. boylamdan Suriye kıyısına kadar olan bölgede lehe statüsü vardı.
Tasdik ettirilen anlaşma ile uluslararası hukuka dayandığını iddia eden Türkiye, Ege ve Akdeniz’de lehine olan statüden ve 50 senedir savunduğu politikadan vazgeçmiş oldu. Türkiye uluslararası hukuka dayandığını ilân ettiği için, Mısır ve Yunanistan bir kez daha, “buyurun sorunu çözmek için uluslararası yargıya gidelim,” diyecek ve gidecektir. İş Lahey’e giderse Türkiye, daha önce verilmiş emsal kararlar nedeniyle tarihinin en ağır diplomatik ve hukukî hezimetiyle karşılaşacaktır. Bu aşamada Yunanistan da Arnavutluk, İtalya ve özellikle de Mısır ile bir anlaşma yaparak Libya anlaşmasını kadük hâle getirdi. Sınır 26. boylamdan daha geriye, 28. boylama çekildi. Türkiye şimdi 28. boylamın batısına gemi geçiremiyor. Eskiden Ege’de ihtilaflı devlet Yunanistan iken şimdi Kıbrıs ve Mısır da ilâve edildi. Yunanistan şimdilerde güneyde Libya’nın alanında uluslararası şirketler ile doğalgaz arayarak ve TC’nin hak iddia ettiği bölgenin altından Fransız firmasına kablo döşeterek anlaşmayı tanımadığını fiilen ilân etti. Anlaşma, uluslararası hukuk açısından, Libya ile sınır sorunu olan Mısır ve Yunanistan için de sorunlu hâle geldi. Netice olarak Türkiye, kendi ayağına kurşun sıktı.
Tarafların karşılıklı restleşmelerinin özünde yatan asıl neden, yıllardır çözümsüz kalan, bölgedeki enerji kaynaklarının bölüşümünü belirleyen deniz yetki alanlarının sınırlandırılması uyuşmazlığıdır. Uluslararası hukukun sınırları zorlandığı ve taraflarca iç siyasete malzeme edildiği müddetçe de bu sorun uzun süre çözümsüz kalacaktır.
Ahmet Hulusi Kırım
30 Ekim 2026